Amaçları

Sınırlar ötesi umuttur, bir zorunlu yolculuktur mültecilik. İnsanları doğduğu topraklardan alıkoyan, sevdiklerinden ve geride kalan pek çok şeyden mahrum bırakan uzun ve yıpratıcı bir yolculuk… Öyle bir yolculuk ki bu, belirsizliklerle dolu bir geleceğe ve nerede olduğu bilinmeyen bir denize akan milyonları bağrında taşımış, taşımaya devam ediyor...

Geçmişte olduğu gibi, günümüzde de yaşamları, hak ve özgürlükleri tehlike altında olan insanlar farklı ülkelerde güvenli bir yaşam umuduyla sığınma aramakta, mülteci olmaktalar. Değişen emperyal anlayışın çok boyutlu olarak sürdürdüğü işgaller ve yol açtığı savaşların milyonları etkilemesi, küreselleşmenin de etkisiyle insanca yaşam koşullarının kötüleşmesi, insan haklarının uluslararası kabulü anlamına gelen sözleşme ve anlaşmaların gittikçe sembolikleşmesi ve insan haklarına dair kavramların içinin boşaltılması gibi nedenler mültecilik olgusunun genel görünümünü çerçevelemektedir.

Günümüzde, gelişmiş batı ülkelerinde uygulanan sığınma ve göç politikalarının gittikçe sertleşmesi sonucu mültecilerin ve göçmenlerin önüne aşılmaz duvarlar örüldüğü görülmektedir. Bununla birlikte, ülke içindeki mülteci ve göçmenlere karşı sinsice önyargı ve yabancı düşmanlığı politikaları yürütüldüğü, uluslararası çıkarlar ve devletlerarası anlaşmalar neticesinde mülteci ve sığınmacıların pazarlık konusu edildiği de bilinen gerçekler arasındadır.

Mültecilik olgusu, insanların tamamen işlevsizliğin, çaresizliğin, geleceklerine dair belirsizliğin, yoksulluğun, işsizliğin ve daha birçok sorunun gölgesinde yaşamalarına sebebiyet vermektedir. Mültecilerin birçoğu, sınırlararası taşıdıkları umutlarını, sığındıkları ülkelerde karşılaştıkları sorunlara ve politikalara kurban verseler de, hayal kırıklığına dönen bu zorunlu umutlar ile yeni bir hayata tutunmaya çalışmaktalar.

Baskı ve zulümden kaçanlara, farklı bir coğrafya, toplum, kültürel yapı, kimlik kısaca yeni bir yaşam dayatan, yeni rol ve statüler biçen mültecilik olgusu insan yaşamı üzerinde travmatik etkiler bırakan bir olgudur. Aynı zamanda mülteciler, sığınma deneyiminde, başedilmesi zor olan birçok sorunla yüzyüze kalan hassas bir grubu oluşturmaktadır. Geldikleri yeni ülkede sosyal destek sistemleri olmayan ve zaman geçtikçe kendi ülkeleri ile de bağları zayıflayan mülteciler, bir yandan karşılaştıkları sorunlarla başetmeye çalışırken, diğer yandan yasal zeminde var olma savaşımı içerisine girmektedirler.

Sığınma deneyimi, genç, yetişkin, yaşlı olmak üzere bütün yaş gruplarını etkileyen bir süreçtir. Bu süreç çocuklar açısından düşünüldüğünde, ortaya çıkan tablonun daha kaygı verici olduğunu söylemek mümkündür. Çocuklar gelişimleri devam eden, korunmaya ve bakıma gereksinim duyan ve yetişkinlere bağımlı olan bireylerdir. Bunun yanında çocuklar yetişkinlere oranla fiziksel yaralanmalara, hastalıklara ve duygusal örselenmelere daha açıktırlar. Kısaca, sığınma deneyiminin yetişkinlere oranla, çocuklar üzerinde daha büyük etkiler bırakacağını söylemek yanlış olmayacaktır.

Birleşmiş Milletler rakamlarına göre, bugün dünyada 19 milyondan fazla mülteci ve sığınmacı bulunmakta. Bu grubun yaklaşık yüzde 75’ini ise kadın ve çocuklar oluşturmakta. Bir başka ifade ile, bugün milyonlarca çocuk evlerinden ayrı, bilmedikleri farklı ülkelerde yaşama tutunmaya, ve orada neden bulunduğunu anlamaya çalışmaktadır.

Dünya’daki rakamlara koşut olarak Türkiye’de de bulunan mülteci ve sığınmacıların yaklaşık yüzde 75’ini kadın ve çocuklar oluşturmaktadır. Türkiye, bilindiği gibi Mültecilerin Hukuki durumuna İlişkin 1951 Cenevre Sözleşmesine koyduğu coğrafi çekincesini sürdürmektedir. Bir başka deyişle, Türkiye, Avrupa dışından gelen sığınmacılara mülteci statüsü vermemektedir. Buna karşılık, Avrupa Birliğine uyum çalışmaları neticesinde sığınma ve göç alanına ilişkin yeni düzenlemeler gündemdedir. Bu düzenlemelerden bazıları, hiç şüphesiz, Türkiye’de mülteci ve sığınmacı çocukları kapsayacaktır.

Türkiye’de sığınmacı ve mülteci çocuklara yönelik var olan düzenlemelere bakıldığında, birtakım çalışmalara rastlanmakla birlikte, programlı, bütüncül ve etkili hizmetlerin olmadığı görülmektedir. Var olan hizmetlerin ise, genellikle birbirinden kopuk, yetersiz ve düzensiz olduğu gözlenmektedir. Sığınmacı ve mülteci çocuklara, çocuk hakları temelinde daha sistematik, bütüncül bir hizmet modeli ile yaklaşılmalıdır.

Ülkemizde sığınmacı-mülteci çocuklar özelinde yapılmış bilimsel çalışmalara rastlanmamaktadır. Sığınmacı ve mülteci çocuklar için programlı, çağdaş, demokratik katılıma dayalı, etkili ve verimli hizmetlerin yürütülmesinde, bu çocukların içinde bulunduğu durumun ve sorunlarının tespiti büyük önem arz etmektedir. Bu çalışmanın, ülkemizde bulunan sığınmacı ve mülteci çocuklara ilişkin politikalara, bu alana yönelik hizmetlere ve alanyazın bilgisine yeni boyutlar kazandıracağına inanılmaktadır.

Bu çalışmada genel olarak, sığınmacı-mülteci çocukların kaynak ülkelerinden çıkış, Türkiye’ye giriş ve mültecilik* statüsünü elde etme sürecinde karşılaştıkları problemlere odaklanılmıştır. Bunun yanı sıra, ülkemizde sığınmacı ve mülteci çocuklara yönelik sosyal hizmetlerin genel görünümü tartışılarak, alana ilişkin etkili ve verimli politika, program, strateji oluşturulmasına ve uygulamaların hayata geçirilmesine ilişkin öneriler geliştirilmiştir.

Elinizdeki çalışma, Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyal Hizmet Anabilim Dalında 2003–2005 yılları arasında tamamlanan yüksek lisans programının bir çıktısının (mastır tezi) genişletilip, güncelleştirilerek kitap haline getirilmesi sonucunda ortaya çıkmıştır.

Yapılan bu çalışmada her gerektiğinde yol gösteren, emeğini esirgemeyen ve kendisiyle çalışmanın bana çok şey kazandırdığına içtenlikle inandığım tez danışmanım Sayın Doç. Dr. Kasım Karataş’a sonsuz teşekkürlerimi sunarım. Yüksek lisans programına devam etmede ve bu araştırmanın yapılmasında büyük kolaylık sağlayan İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı’na, çalışmanın her aşamasında destek olan, yol gösteren, alanyazın bilgisi sağlayan ve hiçbir yardımdan kaçınmayan Sayın Yrd. Doç. Dr. Filiz Demiröz ve Sayın Arş. Gör. Sema Buz’a, araştırmanın “veri analizi” bölümünde yardımlarını esirgemeyen Sayın Doç. Dr. Veli Duyan’a ve Ali Çiftçi’ye, çalışmanın veri toplama aracının hazırlanması konusunda değerli görüşlerine başvurulan Sayın Psikolog Dr. Nedret Öztan’a ve Sayın Doç. Dr. Gülsen Erden’e, çalışmayı yayınlanmadan okuyup, çok yerinde eleştirilerde bulunan araştırmacı-yazar Sayın Gül Atmaca’ya, kapak tasarımı konusunda değerli görüşlerini bildiren Ozan Aslan ve Süleyman Beter’e çok teşekkür ederim.

Çalışmanın hazırlanmasında her konuda bana destek olan çok sevdiğim aileme sonsuz teşekkürü bir borç bilirim. Araştırma süreci boyunca, anlayışlılığı ve manevi desteğiyle hep yanımda hissettiğim sevgili eşime içtenlikle teşekkür ederim.

Sonuç olarak, yapılan araştırmaya çok önemli katkılar sağlayan Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’ne ve kitabın yayına hazırlanmasında büyük emek harcayan sevgili hocam, SABEV Başkanı Sayın Prof. Dr. İlhan Tomanbay’a teşekkürü bir borç bilirim.

Önder BETER

Mayıs, 2006, Ankara

* Elinizdeki kitabın kapaktaki isminde “mülteci” sözcüğünün geçmesinin nedeni, mülteci kelimesinin yaygın kullanışının ve sığınmacı kelimesini de kapsar bir biçimde algılanmasının bir sonucudur. Buna rağmen, kitabın içeriğinde sığınmacı ve mülteci terimleri farklı anlamlarda kullanılmıştır.